Misdaad mag niet lonen, is de slogan van justitie. Het vermogen dat criminelen met hun duistere zaakjes verdienen, moet daarom van hen worden afgepakt. Dat is echter lastiger gezegd dan gedaan.

Henk Dissel wijst naar een verzameling fitnessapparaten in de hoek van de loods. "Gisteren binnengekregen." De rekken ernaast herbergen zowat alles waar de meeste mensen slechts van dromen: van levensgrote plasmaschermen en peperdure audio-installaties tot snelle motoren en exclousieve kunst.

Dissel kijkt niet meer zo snel op van wat er zoal binnenkomt bij de Bleiswijkse vestiging van de Dienst Domeinen Roerende Zaken. De verzameling auto's in de loods doet liefhebbers watertanden. Bentleys pronken naast BMW's, Porsches naast Hummers. 'Domeinen' beheert goederen die in beslag worden genomen tijdens huiszoekingen bij verdachten van criminele feiten. Dat doet ze net zo lang tot de rechter opdracht geeft de spullen terug te geven als iemand wordt vrijgesproken, of ze te verkopen indien de verdachte wordt veroordeeld. Iedere maand is er een openbare veiling.

Sinds 1993 probeert justitie criminelen te 'plukken'. Misdadigers moet je in hun portemonnee raken, is het idee, om hun status te verminderen en om te voorkomen dat ze na hun straf opnieuw gaan investeren in malafide activiteiten.

In de praktij blijk het makkelijker gezegd dan gedaan. Vijftien jaar geleden werden gouden bergen beloofd: de zogeheten 'pluk-ze-wet' zou de schatkist honderden miljoenen guldens opleveren. Hoe schril is het contrast met de meest recente cijfers. In de eerste tien maanden van dit jaar wist het openbaar ministerie (OM) slechts 16,5 miljoen euro op te halen. Geen indrukwekkend bedrag, beaamt directeur Hessel Schuth van het Bureau Ontnemingswetgeving van het openbaar ministerie (BOOM), waar zo'n tachtig mensen werken. Hij is de eerste om te erkennen dat er nog een wereld valt te winnen. "Je moet al bij de start van een onderzoek iemands handel en wandel in beeld brengen", aldus Schuth. "Waar heeft de verdachte zijn geld ondergebracht? In wat voor auto rijdt zijn vrouw? Als je pas begint als iemand is veroordeeld, ben je te laat. Dan is het vermogen al lang weggesluisd."

Volgens advocaten beschouwen politie en jusititie ontnemingszaken als bijzaak. "Ik bespeur weinig toewijding", zegt strafpleiter Rob Zilver, gespecialiseerd in ontnemingszaken. "Rechercheurs die op het punt staan een drugslijn op te rollen, hebben helemaal geen zin ook nog eens uit te zoeken hoe ze iemand kunnen plukken. Daar komt bij dat het ook niet het spannendste werk is. Je bent meer met boekhoudkunde bezig dan met het strafrecht."

Het in kaart brengen van de winsten die criminelen hebben behaald, is één, het incasseren ervan twee. Juist dat laatste kost het OM moeite. Rechtbanken gaven vorig jaar toestemming 80 miljoen euro te incasseren, maar het OM wist 'slechts' 22,5 miljoen euro daadwerkelijk op te halen.

Volgens advocaat en hoogleraar Stijn Franken komt dat onder meer doordat het OM 'schromelijk overdrijft' bij het opstellen van claims. "Het is echt nattevingerwerk. Bij henneptelers rekenen ze zo de opbrengst van tien oogsten door. Maar wie zegt dat het er zo veel waren? En wat als een partij in beslag wordt genomen? Een handelaar verdient daar niks aan, maar het OM rekent het wel mee."

Het resultaat geregeld in claims waaraan Frankens cliënten niet kunnen voldoen. In dat geval dreigt een celstraf die kan oplopen tot zes jaar. "Van een kale kip kun je niet plukken. Ik heb een cliënt gehad die zes jaar heeft gezeten. Als hij echt het geld had gehad om die straf te ontlopen, had hij echt wel betaald."

Het OM zal in de toekomst meer speelruimte krijgen. Zo wordt de bewijslast omgekeerd, zodat een verdachte zelf moet aantonen hoe hij aan zijn geld komt. Onzin, vindt Franken. "Die omgekeerde bewijslast bestaat al lang. Als het OM een claim neerlegt en je kunt niet aantonen waar het vandaan komt, ben je de klos."

Ondanks de kritiek heeft BOOM-directeur Schuth een rotsvast vertrouwen in ontneming. "Criminelen ontlenen status aan de luxe waardoor ze zich omgeven. Als ze die villa en die bolides niet meer hebben, ondermijnt dat ook hun positie in het criminele milieu." Rob Zilver bevestigt dat zijn cliënten 'best zenuwachtig' worden van een ontnemingsproceudre. Of het effect heeft, betwijfelt hij. "Het kan mensen ook motiveren om hun geld elders terug te halen."